و با قيد عدم جواز ترك آن در طلاقست و با قيد جواز آن در رجعت * ( ذلِكُمْ ) * اين اشهاد و اقامت يا جميع آنچه مذكور شد در اين آيه * ( يُوعَظُ بِه ) * پند داده مىشود به آن * ( مَنْ كانَ يُؤْمِنُ ) * هر كه هست كه ميگرود * ( بِاللَّه ) * به خدا و آنچه فرموده * ( وَالْيَوْمِ الآخِرِ ) * و بروز رستخيز و بدانچه به دو متعلق است و اگر اينكلام به جهت حث است بر امور مذكور و تشفيع ايمان بروز جزا با ايمان به خدا به جهت مبالغه است در خشيت و اتقا از مخالفت احكام آيه و تخصيص اهل ايمان به اين موعظه به جهت اتعاظ و انتفاع ايشانست به آن بخلاف كفار * ( وَمَنْ يَتَّقِ اللَّه ) * و هر كه بترسد از خدا و مرتكب مناهى نشود * ( يَجْعَلْ لَه ) * بگرداند يعنى بديد آورد خداى براى او * ( مَخْرَجاً ) * جاى بيرون شدنى يعنى خلاصى دهد او را از اندوه دنيا و آخرت يا هر كه به پرهيزد از حرام حق سبحانه او را مهتدى سازد بحلال * ( وَيَرْزُقْه ) * و روزى دهد او را * ( مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ ) * از آنجا كه گمان نبرد و در شماره خاطر نياورد يعنى بخاطرش نگذرد و بدانكه ميتواند كه اين جملهء اعتراضيه باشد مؤكد ما سبق و وعده بر اتقا از طلاق در حال حيض و از اضرار بمعتده و اخراج او از مسكن و تعدى از حدود خدا به ترك اشهاد پس معنى آيه اين باشد كه هر كه از حد بپرهيزد و طلاق سنت دهد و ضرر بمعتده نرساند و او را از مسكن بيرون نكند و گواه گيرد بر آن و ايقاء مهر و اداء حقوق نفقات كند حق سبحانه از براى او بديد آورد مخرجى از غموم و مضايق و او فرحناك و خوشحال سازد و خلاصى دهد از مكاره و روزى دهد او را از جايى كه در خواهر او خطور نكرده باشد و احتمال دارد كه اين جمله بر سبيل استطراد باشد نزد ذكر قوله تعالى ذلِكُمْ يُوعَظُ بِه پس معنى بر اينوجه باشد كه هر كه متقى شود از حرام حق سبحانه و تعالى او را از غموم دنيا و عقبى خلاصى دهد و از جايى به او روزى رساند كه گمان نداشته باشد عطاء بن يسار از ابن عباس نقل كرده كه حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم اين آيه را تلاوت فرمود و گفت مخرجا من شبهات الدنيا و من غمرات الموت و من شدائد يوم القيمة و ابو ذر غفارى نيز از آن حضرت نقل فرموده كه انى لا علم آية لو اخذ الناس بها لكفتهم و هى من يتق اللَّه يجعل له مخرجا الايه فما زال يقراها و يعيدها يعنى من ميدانم آيتى از قرآن را كه اگر مردمان آن را فرا گيرند يعنى بدان كار كنند همه ايشان را كفايت باشد پس آيهء وَمَنْ يَتَّقِ اللَّه برخواند و چند نوبت اعاده فرمود و عنه ايضا من اكثر الاستغفار جعل اللَّه له من كل غم فرجا و من كل ضيق مخرجا هر كه استغفار كند حق سبحانه او را از غم فرج دهد و از هر تنگى